## ୧. ମୃତ୍ତିକା ଗଠନ (Soil Formation)

ମୃତ୍ତିକା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ **ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ** । ଏହା ଗଠନ ହେବା ପାଇଁ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ସମୟ ଲାଗିଥାଏ ।* **ନିୟାମକ (Factors):** ମୂଳ ଶିଳା (Parent Rock), ଜଳବାୟୁ, ଭୂ-ପ୍ରକୃତି, ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ଏବଂ ସମୟ ମୃତ୍ତିକା ଗଠନର ମୁଖ୍ୟ ନିୟାମକ ।

* **ସ୍ତରୀକରଣ (Soil Profile):** ମୃତ୍ତିକାର ସବୁଠାରୁ ଉପର ସ୍ତରରେ 'ହ୍ୟୁମସ' (ପଚାସଢ଼ା ଜୈବିକ ଅଂଶ) ଥାଏ, ଯାହା ମାଟିକୁ ଉର୍ବର କରେ । ଏହାର ନିମ୍ନରେ ବାଲି, ପଟୁ ଓ କାଦୁଅର ସ୍ତର ଏବଂ ସବା ଶେଷରେ ମୂଳ କଠିନ ଶିଳା ଥାଏ ।

## ୨. ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ମୃତ୍ତିକାର ବଣ୍ଟନ (Distribution of Soils)

ଭାରତରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପ୍ରମୁଖ ମୃତ୍ତିକାଗୁଡ଼ିକର ବିଶେଷତ୍ଵ ଏହିପରି:

| ମୃତ୍ତିକାର ପ୍ରକାର | ବିଶେଷତ୍ଵ ଓ ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ | ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅଞ୍ଚଳ |

| --- | --- | --- |

| **ପଟୁ ମୃତ୍ତିକା (Alluvial Soil)** | ନଦୀ ଦ୍ଵାରା ଆନୀତ ପଟୁରେ ଗଠିତ, ସବୁଠାରୁ ଉର୍ବର ମାଟି । ଏଥିରେ ପଟାସ୍ ପ୍ରଚୁର ଥାଏ । | ସିନ୍ଧୁ-ଗଙ୍ଗା-ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ମହାନଦୀ, ଗୋଦାବରୀର ତ୍ରିକୋଣଭୂମି । |

| **କୃଷ୍ଣ ମୃତ୍ତିକା (Black/Regur Soil)** | ବାସାଲ୍ଟ ଶିଳାର କ୍ଷୟରୁ ସୃଷ୍ଟି । ଜଳଧାରଣ କ୍ଷମତା ଅଧିକ । କପା ଚାଷ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ । | ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମି, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୁଜରାଟ ଏବଂ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ । |

| **ଲୋହିତ ଓ ପୀତ ମୃତ୍ତିକା (Red & Yellow Soil)** | ସ୍ଫଟିକାକାର ଆଗ୍ନେୟ ଶିଳାରେ ଲୁହାର ଅଂଶ (Iron) ଥିବାରୁ ଏହା ନାଲି ଦେଖାଯାଏ । | ଓଡ଼ିଶା, ଛତିଶଗଡ଼ ଏବଂ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମିର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗ । |

| **ଲ୍ୟାଟେରାଇଟ୍ ମୃତ୍ତିକା (Laterite Soil)** | ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଷ୍ଟିପାତ ଯୋଗୁଁ 'କ୍ଷାଳନ' (Leaching) ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗଠିତ । ଏଥିରେ ଚା', କାଜୁ ଚାଷ ଭଲ ହୁଏ । | ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳା, ମେଘାଳୟ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର କେତେକ ଉଚ୍ଚଭୂମି । |

| **ମରୁସ୍ଥଳୀ ମୃତ୍ତିକା (Arid/Desert Soil)** | ବାଲୁକାମୟ ଓ ଲବଣାକ୍ତ । ଜୈବିକ ଅଂଶ ଓ ଆଦ୍ରତା କମ୍ ଥାଏ । | ପଶ୍ଚିମ ରାଜସ୍ଥାନ । |

## ୩. ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟର କାରଣ (Causes of Soil Erosion)

ପ୍ରାକୃତିକ ବା ମାନବକୃତ କାରଣରୁ ମୃତ୍ତିକାର ଉପର ସ୍ତର ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ କୁହାଯାଏ । ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

* **ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣ:** ପ୍ରବଳ ବୃଷ୍ଟିପାତ ଯୋଗୁଁ ନଦୀ ବନ୍ୟା ଦ୍ଵାରା ନାଳୀ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ମାଟି ଧୋଇଯାଏ (ନାଳୀ କ୍ଷୟ ବା Gully Erosion) ଏବଂ ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ପବନ ଦ୍ଵାରା ମାଟି ଉଡ଼ିଯାଏ ।

* **ମାନବକୃତ କାରଣ:** ବ୍ୟାପକ ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ (Deforestation), ଅତ୍ୟଧିକ ପଶୁଚାରଣ, ଅବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ଚାଷ ଏବଂ ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ କରାଯାଉଥିବା ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କୃଷି ବା **ପୋଡୁ ଚାଷ** ।

## ୪. ମୃତ୍ତିକା ସଂରକ୍ଷଣ ପଦ୍ଧତି (Soil Conservation Methods)

ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ରୋକିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତିଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ:

1. **ସମୋନ୍ନତି ରେଖା କୃଷି (Contour Ploughing):** ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ.

ପାହାଡ଼ର ଢାଲୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମୋନ୍ନତି ରେଖା (Contours) ଅନୁଯାୟୀ ଚାଷ କଲେ ଜଳ ପ୍ରବାହର ଗତି କମିଯାଏ, ଯାହା ମାଟି ଧୋଇଯିବାକୁ ରୋକିଥାଏ ।

2. **ସୋପାନ କୃଷି (Terrace Farming):** ଢାଲୁ ଭୂମି ପାଇଁ.

ପାହାଡ଼ ଗାତ୍ରକୁ କାଟି ପାହାଚ ପରି କ୍ଷେତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ । ଏହା ଦ୍ଵାରା ଜଳ ବେଗରେ ବହି ନଯାଇ ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ହ୍ରାସ ପାଏ ।

3. **ପଟ୍ଟୀ କୃଷି (Strip Cropping):** ସମତଳ ଓ ପବନ ପ୍ରଭାବିତ ଅଞ୍ଚଳ.

ଫସଲ ଧାଡ଼ି ମଝିରେ ମଝିରେ ଘାସର ଚଉଡ଼ା ପଟ୍ଟୀ ବା ଷ୍ଟ୍ରିପ୍ ଲଗାଯାଏ । ଏହା ପବନର ବେଗକୁ କମାଇ ମାଟିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ ।

4. **ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରାଚୀର (Shelter Belts):** ମରୁଭୂମି ଓ ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳ.

ମରୁଭୂମିର ସୀମାନ୍ତରେ ବାୟୁ ପ୍ରବାହର ଦିଗରେ ଧାଡ଼ି ହୋଇ ବୃକ୍ଷ ରୋପଣ କରାଯାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ବାଲି ଉଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇପାରେ ନାହିଁ ।

> **ମନେରଖନ୍ତୁ:** ଚମ୍ବଲ ନଦୀ ଅବବାହିକାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ନାଳୀ କ୍ଷୟ ଯୋଗୁଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଅନୁର୍ବର ଭୂମିକୁ **"ଖାତ ଭୂମି" (Badlands / Ravines)** କୁହାଯାଏ ।

ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଭୂଗୋଳର ଦ୍ଵିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ **"ମୃତ୍ତିକା ସମ୍ବଳ"** ର କିଛି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ବହୁବିକଳ୍ପ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (MCQs) ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା, ଯାହା ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ:

*୧. ଭାରତର କେଉଁ ମୃତ୍ତିକା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଏ?**

(କ) କୃଷ୍ଣ ମୃତ୍ତିକା

(ଖ) ପଟୁ ମୃତ୍ତିକା

(ଗ) ଲୋହିତ ମୃତ୍ତିକା

(ଘ) ଲ୍ୟାଟେରାଇଟ୍ ମୃତ୍ତିକା

**ଉତ୍ତର:** **(ଖ) ପଟୁ ମୃତ୍ତିକା**

### **୨. ନୂତନ ପଟୁ ମୃତ୍ତିକାକୁ କେଉଁ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ?**

(କ) ଭାଙ୍ଗର

(ଖ) ଖଦର

(ଗ) ରେଗୁର

(ଘ) ଭାବର

**ଉତ୍ତର:** **(ଖ) ଖଦର** (ପୁରାତନ ପଟୁକୁ 'ଭାଙ୍ଗର' କୁହାଯାଏ)

### **୩. କେଉଁ ମୃତ୍ତିକାକୁ 'ରେଗୁର' (Regur) ମୃତ୍ତିକା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ?**

(କ) ଲୋହିତ ମୃତ୍ତିକା

(ଖ) ମରୁସ୍ଥଳୀ ମୃତ୍ତିକା

(ଗ) କୃଷ୍ଣ ମୃତ୍ତିକା

(ଘ) ପାର୍ବତ୍ୟ ମୃତ୍ତିକା

**ଉତ୍ତର:** **(ଗ) କୃଷ୍ଣ ମୃତ୍ତିକା** (ଏହା କପା ଚାଷ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ)

### **୪. ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ଓ ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରା ଯୋଗୁଁ କ୍ଷାଳନ (Leaching) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ଵାରା କେଉଁ ମୃତ୍ତିକା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ?**

(କ) ଲ୍ୟାଟେରାଇଟ୍ ମୃତ୍ତିକା

(ଖ) ପଟୁ ମୃତ୍ତିକା

(ଗ) ପାର୍ବତ୍ୟ ମୃତ୍ତିକା

(ଘ) କୃଷ୍ଣ ମୃତ୍ତିକା

**ଉତ୍ତର:** **(କ) ଲ୍ୟାଟେରାଇଟ୍ ମୃତ୍ତିକା**

### **୫. ମୃତ୍ତିକାରେ ଥିବା ପଚାସଢ଼ା ଜୈବିକ ଅଂଶକୁ କଣ କୁହାଯାଏ?**

(କ) ଖଣିଜ

(ଖ) ହ୍ୟୁମସ (Humus)

(ଗ) ବାଲି

(ଘ) ପଟୁ

**ଉତ୍ତର:** **(ଖ) ହ୍ୟୁମସ (Humus)**

### **୬. ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ରୋକିବା ପାଇଁ କେଉଁ ଚାଷ ପଦ୍ଧତି ଆପଣାଯାଏ?**

(କ) ପୋଡୁ ଚାଷ

(ଖ) ସୋପାନ କୃଷି (Terrace Farming)

(ଗ) ଝୁମ୍ ଚାଷ

(ଘ) ବ୍ୟାପକ କୃଷି

**ଉତ୍ତର:** **(ଖ) ସୋପାନ କୃଷି (Terrace Farming)**

### **୭. ପବନ ଦ୍ଵାରା ମୃତ୍ତିକାର ଉପର ସ୍ତର ଉଡ଼ିଯିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ କଣ କୁହାଯାଏ?**

(କ) ଶୀଟ୍ କ୍ଷୟ (Sheet Erosion)

(ଖ) ନାଳୀ କ୍ଷୟ (Gully Erosion)

(ଗ) ବାତ୍ୟା କ୍ଷୟ

(ଘ) ବାୟୁ ପ୍ରବାହ ଜନିତ କ୍ଷୟ

**ଉତ୍ତର:** **(ଘ) ବାୟୁ ପ୍ରବାହ ଜନିତ କ୍ଷୟ**

### **୮. ଓଡ଼ିଶାର କେଉଁ ଜିଲ୍ଲାରେ ଲ୍ୟାଟେରାଇଟ୍ (ଲୋହିତ ଶେଷାଙ୍ଗ) ମୃତ୍ତିକା ଅଧିକ ଦେଖାଯାଏ?**

(କ) କଟକ

(ଖ) ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଓ ପୁରୀ (ଭୁବନେଶ୍ୱର ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳ)

(ଗ) ବାଲେଶ୍ଵର

(ଘ) ଭଦ୍ରକ

**ଉତ୍ତର:** **(ଖ) ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଓ ପୁରୀ**

---

## 💡 ମନେରଖିବା ଭଳି କିଛି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ପଏଣ୍ଟ (Quick Revision):

* **କୃଷ୍ଣ ମୃତ୍ତିକା:** ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁଜରାଟରେ ଅଧିକ ଥାଏ ।

* **ଚାଷ ପ୍ରଣାଳୀ:** ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ପବନର ଗତି ରୋକିବା ପାଇଁ **ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରାଚୀର (Shelter Belts)** ବା ଧାଡ଼ି ହୋଇ ଗଛ ଲଗାଯାଏ ।

* **ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ:** ଓଡ଼ିଶାର ଉପକୂଳରେ **ଲବଣାକ୍ତ ଓ ଜୁଆରିଆ ମୃତ୍ତିକା** ଦେଖାଯାଏ ।